Betekenisvolle ervaringen met kunst en cultuur voor ieder kind

Inclusieve cultuureducatie begint bij een simpele maar krachtige overtuiging; alle kinderen hebben recht op betekenisvolle ervaringen met kunst en cultuur. In de praktijk is dat echter lang niet altijd vanzelfsprekend. Alexandra Flohr zet zich als projectleider gespecialiseerd onderwijs in om cultuureducatie toegankelijk te maken voor een zeer uiteenlopende groep leerlingen.

Met de regeling Iedereen doet mee investeert de provincie Utrecht extra geld in het versterken van cultuureducatie in het gespecialiseerd onderwijs. “Als partnerorganisatie van de provincie hebben wij hierdoor meer tijd en middelen om scholen samen met uiteenlopende partners te ondersteunen. We zijn blij dat wij nu maatwerk kunnen bieden!” aldus Alexandra.

Een brede doelgroep vraagt om een brede blik

Iedereen doet mee omvat niet alleen het speciaal onderwijs. Alexandra: “De doelgroep waarmee wij werken is heel breed”. Het gaat om kinderen en jongeren uit alle clusters van het gespecialiseerd onderwijs, van leerproblemen en een visuele beperking tot autisme, gedragsproblemen of een taalstoornis. Maar ook om reguliere scholen die een zorggroep of taalklas hebben. Daarnaast werkt Kunst Centraal ook met scholen in kwetsbare wijken, waar leerlingen door armoede of een taalbarrière een grotere kans hebben op een ontwikkelingsachterstand. “We zien dat zij minder in aanraking komen met cultuureducatie dan hun leeftijdgenoten in het reguliere onderwijs. Deze scholen hebben vaak andere prioriteiten, een hoge werkdruk en complexe ondersteuningsvragen. Juist daar vraagt cultuureducatie om maatwerk, tijd en vertrouwen. Door samen op te trekken en aan te sluiten bij wat er al is, maken we mogelijk dat echt iedereen mee kan doen.”

Meedoen op een manier die past

Een belangrijke ambitie is: leerlingen en scholen zoveel mogelijk mee laten doen met programma’s en lessen uit het Kunstmenu en Cultuurprogramma, maar dan op een manier die bij hen past. Soms vraagt dat om een kleine aanpassing, zoals het weglaten van onderdelen die te heftig zijn of te veel prikkels geven. Soms is er extra begeleiding nodig of moet vervoer geregeld worden. En omdat klassen kleiner zijn, is programmeren vaak kostbaarder per voorstelling. Vanuit de regeling Iedereen doet mee kunnen we deze meerkosten aanvullen. Een mooi voorbeeld is de samenwerking met de Bartiméus de Bosschool in Doorn, een cluster 1*-school voor leerlingen met een visuele beperking. De vestiging in Zeist deed al mee met het Kunstmenu, deels in aangepaste vorm. In Doorn is de situatie complexer. Veel leerlingen hebben 1-op-1 zorg nodig en zijn niet mobiel. “Voor deze school scoutten we een voorstelling van Jeugdtheater Zuidoost. De theatergroep had veel ervaring binnen alle clusters van het gespecialiseerd onderwijs, maar nog niet met cluster 1. In nauwe samenwerking ontstond een co-creatie: de makers verdiepten zich in de doelgroep, gingen in gesprek met leerkrachten en pasten hun voorstelling aan”, vertelt Alexandra. Het resultaat is een prachtig programma dat aansluit bij de belevingswereld en mogelijkheden van de leerlingen en ook inzetbaar is op andere scholen. Én de pilot trok de Bartiméus de Bosschool over de streep om mee te doen met het Kunstmenu.

Maatwerk

Dit voorbeeld laat zien hoe wij werken. Er bestaat geen standaard aanpak. “We kijken steeds opnieuw naar wat er in de praktijk nodig is”, vertelt Alexandra. We zoeken naar projecten die aansluiten bij de mogelijkheden van leerlingen en hun leefwereld. Wat kunnen zij aan, wat hebben zij nodig om kunst en cultuur niet alleen te zien, maar ook te begrijpen en te beleven? En wat vraagt dat van scholen en culturele partners?”

Deskundigheid versterken

Naast het aanbod voor leerlingen investeren we in de deskundigheid van leerkrachten en culturele partners. Netwerkbijeenkomsten zoals Creatieve Kracht bieden ruimte voor ontmoeting, kennisdeling en inspiratie. Dit jaar is het thema ‘Samen Sterk’. We laten zien wat er allemaal in de provincie Utrecht is op het gebied van cultuureducatie. Dat sluit ook aan bij de verbindende rol die we hebben. En door thema’s als trauma-sensitief onderwijs op de agenda te zetten spelen we in op de actualiteit. In 2025 zijn we gestart met werken via de Route Cultuureducatie. Met praktische tools en schoolbegeleiders ondersteunen we scholen bij het versterken van hun cultuuronderwijs, bijvoorbeeld door samen een cultuurplan te maken of draagvlak te creëren binnen het team. Voor sommige scholen is het een eerste kennismaking met cultuureducatie, andere scholen hebben al wat stappen gezet. Alexandra: “Een mooi voorbeeld is de Berg en Bosch School uit Houten. Met bevlogen cultuurcoördinatoren, maar ook de nodige voorzichtigheid, groeide het vertrouwen stap voor stap. Uiteindelijk leidde dat tot deelname aan het Kunstmenu.”

Verbindende rol

Inclusieve cultuureducatie vraagt om samenwerking. Kunst Centraal hoeft en kan het niet alleen doen. We kijken daarom goed naar de culturele omgeving van het kind en zoeken daarin de verbinding. Door samen te werken met culturele partners, scholen, zorg- en welzijnspartners ontstaat er meer samenhang en kunnen leerlingen op een passende manier deelnemen aan kunst en cultuur.

Luisteren, leren en blijven afstemmen

We blijven voortdurend in gesprek met scholen en onze culturele partners. Zo organiseerden we bijvoorbeeld een online uur, waar scholen laagdrempelig hun kennis en behoeftes deelden. Ook zijn onze schoolbegeleiders – die samen optrekken met de cultuurcoördinator van de school – onze ogen en oren. Natuurlijk halen we inspiratie en good practices op uit diverse netwerken en via uitwisseling met andere regio’s. Er gebeurt al veel moois en we kunnen van elkaar leren. Zo hoeven we niet steeds het wiel opnieuw uit te vinden. Scholen zijn druk, maar de bereidheid om mee te denken is groot, zeker wanneer ontmoeting iets oplevert: inspiratie, erkenning of concrete handvatten.

Geïnspireerd geraakt en wil je weten wat Kunst Centraal voor jouw school kan betekenen? Meld je aan voor Creatieve kracht in het gespecialiseerd onderwijs op 21 januari, lees hier over ons gehele aanbod voor het GO of neem contact op met Alexandra Flohr via alexandra.flohr@kunstcentraal.nl

*Clusters:  
Clusters zijn vier groepen die het onderwijs organiseren op basis van de specifieke onderwijsbehoeften van leerlingen: Cluster 1 (visueel), Cluster 2 (auditief/spraak-taal), Cluster 3 (lichamelijk/verstandelijk/ziekte), en Cluster 4 (gedrag/psychiatrisch), met elk gespecialiseerde expertise voor die problematiek.