Knooppunt aan het water I Bunschoten

Gevormd door het water

45-60 minuten

  • Lesdoelen

    Leerlingen onderzoeken de relatie met water in hun woonplaats door de tijd heen

    leerlingen kunnen benoemen hoe het wonen aan het water invloed heeft (gehad) op het karakter van hun woonplaats

    Leerlingen weten wat er nu nog te zien en ervaren is dat te maken heeft met het verleden

     

Woonplaatsen

Bekijk onderstaande foto’s en beantwoord de vraag.

  • Wat valt je op aan deze foto's? Wat hebben ze met elkaar gemeen?

    Het zijn allemaal woonplaatsen die aan het water liggen.

Wonen aan het water

Van oudsher wonen mensen al graag aan het water. Al in de prehistorie woonden mensen aan de oevers van rivieren. Ook de Romeinen bouwden hun forten langs de rivier de Rijn. Later groeiden deze plekken uit tot de dorpen en steden die we nu kennen.

  • Waarom zouden mensen graag aan het water wonen? Bedenk samen zo veel mogelijk redenen of maak een woordweb

    Er zijn meerdere redenen waarom mensen aan het water gingen wonen:

    • Voedsel: bijvoorbeeld vissen en landbouw op de vruchtbare grond rondom rivieren.
    • Vervoer en handel: via rivieren en over zee konden mensen zichzelf, of handelswaar, gemakkelijk verplaatsen. Zo kon er geld verdiend worden en kennis en cultuur worden uitgewisseld.
    • Bescherming: water is een natuurlijke bescherming tegen vijanden. Denk maar eens aan een slotgracht. De Hollandse Waterlinies waren ook een verdedigingswerk waarbij water werd gebruikt.
    • Vermaak. Water is natuurlijk ook heel leuk! Varen, zwemmen ter verkoeling in de zomer, schaatsen in de winter.
  • Heeft wonen aan het water ook nadelen?

    Als je aan een rivier of bij de zee woont heb je ook kans op overstromingen. Nu hebben we dijken en deltawerken om ons te beschermen tegen het water. Ook houden de waterschappen goed in de gaten hoe hoog het water staat, maar vroeger kwamen overstromingen vaak voor.

  • Hoe vind jij het om in de buurt van water te wonen?

Leven van het water

In de 15e eeuw ontstond Spakenburg als een dorp bij een klein riviertje, de Spakenburger Gracht. Vanaf hier gingen mensen naar de Zuiderzee om te vissen. De Zuiderzee is nu het IJsselmeer. De verbinding met de Zuiderzee heeft een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van Spakenburg.

Visserij

Het dagelijks leven in het dorp draaide om de visserij. De meeste mensen werkten als visser of verdienden op een andere manier geld met de visserij.

De haven was een belangrijke plek in het dorp. In de 19e eeuw werkten zo veel mensen als visser, dat er een tweede haven moest komen. De vloot bestond toen uit ruim 200 schepen!

Op de Zuiderzee werd voornamelijk met botters gevaren. In de Museumhaven kun je er nog een paar zien liggen.

  • Bekijk de foto's hieronder. Wat hebben deze foto's te maken met de visserij?
  • Antwoorden

    Foto 1: Boten bouwen (scheepswerf)
    Op de scheepswerf werden boten voor de vissers gebouwd of gerepareerd.

    Foto 2: Visroken
    Gevangen vis werd gerookt in rokerijen. Zo bleef de vis langer goed.

    Foto 3: Vishandel
    De vissers konden hun vangst verhandelen op de Visafslag. De vis werd daarna verkocht op de markt.

    Foto 4: Zeilen maken
    De zeilen van de boten moesten worden gerepareerd, bijvoorbeeld wanneer er een gat in was gekomen.

    Foto 5: Taanderij
    De zeilen werden van natuurlijke materialen gemaakt, waardoor er snel schimmel in kon komen. Om de zeilen te beschermen werden ze getaand: ingesmeerd met een mengsel van eikenbast.

     

Vrouwen in Spakenburg

Het varen met de botters en het vissen op de Zuiderzee werd voornamelijk door mannen gedaan. De vrouwen van de vissers bleven achter en zorgden voor de kinderen. Maar ook zij hadden een belangrijke rol in de visserij. Zo werkten ze mee in het bereiden, roken en verkopen van de vis. En ze herstelden kapotte visnetten.

Hofland, L.H.,
  • Het leven op zee was niet zonder gevaren. Soms kwamen vissers om het leven. Hoe zou dat geweest zijn voor de vrouwen en kinderen die achterbleven?

De ramp van 1916

Wonen aan het water had ook nadelen. Spakenburg kreeg vaak te maken met overstromingen.  In 1916 was de laatste grote watersnoodramp. Van 13 op 14 januari werd het gebied rondom de Zuiderzee getroffen door hoog water, veroorzaakt door een grote storm.

Bekijk de video over de Watersnoodramp.

Bekijk hier de video (duur: 13 minuten)
  • Waarom werd de Zuiderzee afgesloten?
  • Hoe veranderde het leven in Spakenburg na de afsluiting van de Zuiderzee?

Wat is er nu nog zichtbaar?

Na de afsluiting van de Zuiderzee veranderde het leven in Spakenburg en liep de visserij terug. Toch is er nog veel te zien en beleven dat herinnert aan het vissersverleden.

Dit noemen we cultureel erfgoed. Dat zijn gebouwen, plekken, spullen, verhalen en tradities uit het verleden, die we willen bewaren voor de toekomst. Omdat het iets zegt over waar je vandaan komt en wie je bent.

 

 

Gebouwd erfgoed

Op de foto’s hieronder zie je een aantal plekken of gebouwen die ons nu nog herinneren aan het vissersverleden.

Op de dijk tussen de Oude Haven en de Nieuwe Haven staan visserswoningen en gebouwen die iets te maken hadden met de visserij. In Museum Spakenburg ervaar je hoe een vissersgezin woonde en kun je zien hoe vissen gerookt werden. De haven is nu de Museumhaven, waar je de oude schepen kunt zien liggen en een stukje mee kunt varen. Ook kun je nog de Visafslag bezoeken, de plek waar vis verhandeld werd.

Levend erfgoed

Naast gebouwen en objecten bestaat er ook ‘levend’ erfgoed. Dat zijn gewoonten, gebruiken en tradities die in leven worden gehouden doordat mensen ze doorgeven.

Er zijn verschillende organisaties die dit erfgoed doorgeven. De musea, Historische Vereniging Bunscote en Vereniging de Bruine Vloot zorgen ervoor dat de verhalen over vroeger doorverteld worden en dat de kennis over de boten en visserij bewaard en doorgegeven wordt. Bij de botterwerf uit 1750 kun je nog steeds ervaren hoe oude schepen werden gemaakt. En tijdens de Visserijdag en de Spakenburgse dagen beleef je weer even hoe het leven was vóór de afsluiting van de Zuiderzee.

 

  • Zijn jullie weleens op de Visserij dagen of de Spakenburgse dagen geweest? Hoe was dat?
  • Kennen jullie nog meer plekken of dingen die herinneren aan het vissersverleden van Spakenburg?
  • Wat vind jij belangrijk om te bewaren van het verleden van Spakenburg? Waarom?

Touw

In de volgende les komt er een kunstenaar in de klas om met jullie samen een kunstwerk te maken. Dit doen jullie met materiaal dat heel belangrijk was voor de visserij: touw.

Touw werd gebruikt om netten mee te maken, om zeilen van de botters mee te bevestigen en om de schepen mee aan te leggen. De visserij kon eigenlijk niet zonder touwen. Touwen werden gemaakt van natuurlijke materialen zoals hennep en vlas. In de omgeving van Oudewater werden veel touwen ‘geslagen’. Dat is het draaien van de touwdraden zodat het een sterk touw wordt.

Tijdens de wintermaanden kon er minder of soms helemaal niet worden gevist. In die periode konden de vissers de kapotte netten herstellen. Dat noemen we boeten.

Euro Color Cards, fotograaf
Gebruik het erfgoed van Spakenburg als inspiratiebron voor jullie touwkunstwerk!