Van pulp tot papierbehang - Kunst Centraal

Lesdoel

De leerlingen bestuderen voorbeelden van papierbehang, waaronder het Chinese papierbehang in Landhuis Oud Amelisweerd. Ze ontdekken waar dit behang vandaan komt en kunnen uitleggen waarom er Chinees behang hangt in Landhuis Oud Amelisweerd.

Papier hier!

Nu is papier heel gewoon. Het is overal te krijgen en erg goedkoop. Maar dat is niet altijd zo geweest.

Wat gebruikten mensen voordat papier werd uitgevonden? Waar schreven ze toen op?

Voordat papier werd uitgevonden waren mensen al op zoek naar dingen om op te schrijven of te tekenen. Denk maar eens aan schilderingen in grotten, papyrus uit Egypte, perkament (van dierenhuiden) en kleitabletten.
Weet iemand hoe papier wordt gemaakt? Waar komt het vandaan?

Papierscheppen

In China werd al lang geleden uitgevonden hoe papier kan worden gemaakt van planten. De vezels uit planten worden gemengd met water en gedroogd op een zeef, waardoor een vel papier ontstaat. We noemen dit ook wel papierscheppen, omdat je de vezels met de zeef uit het water schept.

Deze kennis is uiteindelijk in de middeleeuwen via handelsroutes naar Europa gekomen. Het was toen nog een heel werk om een vel papier te maken. Vanaf de 19e eeuw werd steeds meer papier in fabrieken gemaakt.

Wat denk je dat de voordelen waren van het maken van papier in een fabriek?

Het werd makkelijker om in korte tijd veel papier te maken. Daardoor werd papier ook goedkoper. Ook konden er grotere vellen papier worden gemaakt.
Papier gebruik je voor allerlei alledaagse dingen: om te lezen of schrijven, om iets in te pakken of je neus te snuiten. Hoe kun je papier eigenlijk nog meer gebruiken? Bijvoorbeeld als kunst?

Papier aan de muur

Vanaf de 18e eeuw wordt papier steeds vaker gebruikt als behang om muren (en soms zelfs plafonds!) mee te versieren. Soms werd dit papier met de hand beschilderd, maar meestal werd het bedrukt met grote stempels (of deed een machine dit).

Hieronder zie je een aantal voorbeelden van papierbehang dat bewaard wordt in het Rijksmuseum.

19e eeuw, Jules Desfossé, Parijs. (Rijksmuseum BK-2001-8)
19e eeuw, Benedetto Pastorini, Parijs. (Rijksmuseum BK-2001-9)
20ste eeuw, Desfossé & Karth, Parijs(Rijksmuseum BK-2001-14)
20ste eeuw. (Rijksmuseum BK-2001-20)

Lijkt dit behang op het behang dat jullie kennen of misschien wel thuis hebben hangen?
Het is best bijzonder als oud papierbehang bewaard is gebleven. Waarom denk je dat dat zo is?

Papierbehang is kwetsbaar en raakt snel beschadigd. Het is ook moeilijk te bewaren. Wanneer de mode veranderde werd vaak behang vervangen door een hippere variant.

Landhuis Oud Amelisweerd

Een bijzonder behang dat bewaard is gebleven is te zien in Landhuis Oud Amelisweerd, in Bunnik. In twee kamers hangt bijzonder Chinees papierbehang uit de 18e eeuw. Het is heel bijzonder dat dit behang nog steeds te zien is op de plek waar het al zo lang hangt.

In een volgende les gaan jullie naar dit landhuis om het behang in het echt te bekijken. Je kunt alvast een kijkje nemen in de kamers via de linkjes hieronder.

Bekijk hier de Chinese Salon

Bekijk hier de Vogeltjeskamer

Bekijk eerst samen de ene kamer en beantwoord de vragen. Herhaal dit daarna voor de andere kamer.

Zoom in op een stuk van het behang. Kijk 1 minuut in stilte.
Bespreek samen: wat zie je op het behang? Wat valt je op?
Welke verschillen tussen de kamers kunnen jullie ontdekken? Zijn er ook dingen die hetzelfde zijn?

Denk aan: kleuren, vormen, diepte, etc.

Het behang in de kamers komt uit China en laat een Chinees landschap, vogels en bloemen zien.

Waaraan zie je dat het een Chinees landschap moet voorstellen?
Waarom denk je dat de bewoners van het huis voor dit behang kozen?

Wat van ver komt…

Behang was niet het enige in landhuizen waar uitwisseling met China zichtbaar was. Vanaf de 18^e eeuw zijn er steeds meer rijke mensen die hun huizen decoreren met spullen die uit Azië afkomstig zijn.

Via handelsroutes van de VOC kwamen er veel spullen uit andere landen naar Nederland. Zo had de VOC vanaf 1728 een handelspost in de Chinese stad Kanton. Vaak werd geweld gebruikt om de handelspositie van de VOC te versterken en geld te verdienen.

Er werd vooral gehandeld in thee en porselein, maar met de schepen kwamen ook andere spullen naar Nederland. Rijke mensen vulden hun landhuizen met kunst, boeken en meubels uit Azië, zoals Chinees porselein, Japanse zijde en papierbehang.

Waarom denk je dat rijke mensen graag spullen uit Azië in hun huis wilden?

Er zijn meerdere redenen waarom de spullen uit Azië populair waren. De objecten waren onbekend en interessant, ze gaven een inkijkje in hoe het er aan de andere kant van de wereld aan toe ging. Ook konden de eigenaren zo hun status, kennis en rijkdom laten zien aan anderen. Zij konden immers deze interessante spullen betalen en laten zien dat ze stijl hadden.
Hoe laten mensen nu met hun huis zien hoe rijk of belangrijk ze zijn?
Chinees of chinoiserie?

De spullen uit China en Japan werden zo populair dat ook fabrikanten in Europa meubels en behang gingen maken in ‘Chinese stijl’. We noemen dit ook wel ‘chinoiserie’.

Ook werden de spullen in China soms speciaal aangepast aan de westerse markt, afhankelijk van wat er in Europa populair was. Zo zijn er op het behang in landhuis Oud Amelisweerd bijvoorbeeld Europese vazen te zien.

Extra: Culturele uitwisseling

Culturen nemen vaak dingen van elkaar over. Dat is niets nieuws, maar wordt al gedaan sinds mensen verder konden reizen en met elkaar handelden. Hierbij werden niet alleen spullen uitgewisseld, maar namen mensen ook anderen dingen van elkaars cultuur over, zoals woorden, kennis, eten en kunst. Soms heel bewust en soms onbewust.

Kunnen jullie een aantal voorbeelden bedenken van iets dat wij in Nederland uit andere culturen hebben? Bijvoorbeeld woorden, gerechten of tradities.
Wat vind je ervan dat culturen dingen van elkaar overnemen? Waarom?
Kun je een reden bedenken waarom iemand het niet fijn zou vinden als iets uit een andere cultuur wordt overgenomen?

Ook in China worden dingen uit Nederland overgenomen. Zo is er in de stad Shanghai een wijk gebouwd in de stijl van de Nederlandse grachtenpanden. Maar ook het leven op de Nederlandse boerderij is bijvoorbeeld populair, zoals je in dit filmpje van het Jeugdjournaal ziet.